Hoe lang kan een mens zonder slaap? En kun je leven op 2 uur per nacht?
Het vastgelegde record is 11 dagen wakker. Ratten sterven binnen weken, en niemand heeft laten zien goed te leven op 2 uur per nacht. Wat onderzoek weet over de grenzen.
Hoe lang kan een mens zonder slaap?
Het getal dat het vaakst genoemd wordt, is 11 dagen. In het beroemde geval van Randy Gardner bleef één persoon 264 uur wakker.[1] Een systematisch overzicht van studies naar slaaptekort noemt dit de langste, met één deelnemer.[2] Gemotiveerde vrijwilligers kun je dagenlang wakker houden als ze bezig blijven met dingen die ze leuk vinden.[1]
Dat getal is een record, geen grens. Het stamt uit een tijd waarin zulke experimenten nog werden gedaan. Tegenwoordig geldt het als onethisch om mensen langer dan 48 uur wakker te houden, en in de meeste landen is het bij wet verboden, dus moest het overzicht steunen op historische studies.[2] De meest voorkomende duur in die studies was drie tot vier nachten.[2]
Wakker blijven is bovendien niet helemaal wat het lijkt. Wie lang niet heeft geslapen, kan er wakker uitzien en met open ogen rondlopen, terwijl de hersengolven vertragen of wegglijden in korte microslaapjes. Van mensen met ernstig slaaptekort is gemeld dat ze zelfs in gevaarlijke situaties in slaap vielen.[1]
Wat er met je lichaam gebeurt, uur na uur
De schade begint niet op dag drie. Ze begint op een gewone lange dag.
Uren wakker
- Uur 0–16 Een gewone wakkere dag
- Uur 16–24 Aandachtsmissers stapelen zich op; na 17 tot 19 uur sommige tests zo slecht als met 0,5 promille
- Uur 24–48 De waarneming schuift: vervormd zien, angst, het besef van tijd raakt zoek
- Vanaf uur 48 Hallucinaties vanaf 48 uur, wanen vanaf 72
Wanneer de symptomen in de studies begonnen; mensen verschillen, en de fases overlappen. Complexe hallucinaties werden gemeld tussen 48 en 90 uur. Bron: [3, 4, 2]
Toon de cijfers
| Een gewone wakkere dag | Uur 0–16 |
|---|---|
| Aandachtsmissers stapelen zich op; na 17 tot 19 uur sommige tests zo slecht als met 0,5 promille | Uur 16–24 |
| De waarneming schuift: vervormd zien, angst, het besef van tijd raakt zoek | Uur 24–48 |
| Hallucinaties vanaf 48 uur, wanen vanaf 72 | Vanaf uur 48 |
Na ongeveer 16 uur. In een labstudie met 48 gezonde volwassenen namen aandachtsmissers bijna in een rechte lijn toe met elk uur wakker boven ongeveer 15,8 uur, ongeacht of die uren uit één doorwaakte nacht kwamen of uit veel korte nachten.[3]
Na 17 tot 19 uur. In een studie werden 39 transportmedewerkers en militairen getest tijdens 28 uur zonder slaap, en ook na afgemeten hoeveelheden alcohol. Na 17 tot 19 uur wakker, ongeveer tussen 22.30 en 1.00 uur, waren hun prestaties op sommige tests net zo slecht als bij 0,5 promille, of slechter. Op sommige tests reageerden ze tot 50% trager. Langer wakker gehouden bereikten ze het niveau van de hoogste dosis die ze kregen, 1 promille.[4]
Vanaf de eerste nacht. Een overzicht van 21 studies naar slaaptekort vond dat de waarneming snel gaat schuiven: vervormd zien, angst, prikkelbaarheid, je losgemaakt voelen van jezelf, het besef van tijd kwijtraken, allemaal binnen 24 tot 48 uur. Complexe hallucinaties en verward denken volgden na 48 tot 90 uur, wanen na 72. Het beeld leek dan op een acute psychose. Een periode van normale slaap liet deze klachten in veel gevallen verdwijnen, maar niet in alle.[2]
Kun je doodgaan aan slaapgebrek?
Bij dieren wel. In een klassiek experiment werden ratten wakker gehouden met milde lichamelijke prikkels. Controleratten kregen dezelfde prikkels, maar zo getimed dat ze toch konden slapen. De ratten met slaaptekort werden ernstig ziek en stierven. De controleratten niet.[5] Ratten die op deze manier wakker worden gehouden, op een schijf boven water, sterven na 2 tot 4 weken, en langdurig slaaptekort is ook dodelijk voor vliegen en kakkerlakken.[1]
Wat ze precies doodt, is nog onduidelijk. De dood kan komen door het slaapverlies zelf of door de stress van steeds weer gewekt worden.[1] Een studie bij vliegen uit 2020 gaf één mogelijk antwoord: zonder slaap hoopten reactieve zuurstofdeeltjes zich op in de darm, en toen de onderzoekers die onschadelijk maakten, leefden de vliegen een normaal lang leven met weinig of geen slaap. Bij muizen verscheen dezelfde ophoping in de darm.[9]
Bij mensen kan zo’n experiment niet. Het dichtst in de buurt komt fatale familiaire slapeloosheid, een erfelijke ziekte: patiënten sterven nadat ze een ziektebeeld ontwikkelen dat niet zoveel verschilt van dat van de wakker gehouden ratten.[1] Omdat het een ziekte is, zegt het niets over hoe lang een gezond mens het zou volhouden. Het eerlijke antwoord: niemand weet het.
Kun je leven op 2 uur slaap per dag?
Er is geen bewijs dat iemand dat kan. Aanhangers van polyfasisch slapen, waarbij je je slaap verdeelt over meerdere korte periodes per dag, zeggen prima te leven op in totaal maar 2 uur. Een panel van de Amerikaanse National Sleep Foundation nam 40.672 publicaties door om dat te controleren. Er waren er maar 22 relevant, en daarin vonden ze geen bewijs voor enig voordeel. Het panel concludeerde dat deze schema’s, en het slaaptekort dat erin zit, samengaan met een slechtere lichamelijke gezondheid, mentale gezondheid en prestatie.[6]
Kortslapers bestaan echt, maar ze zijn zeldzaam en slapen geen 2 uur. Genetici noemen ze natuurlijke kortslapers: mensen die hun hele leven 4 tot 6 uur per nacht slapen en zich uitgerust voelen.[7]
| Slaap per 24 uur | Wie | Wat is vastgelegd |
|---|---|---|
| Ongeveer 2 uur | Aanhangers van polyfasisch slapen | Een bewering. Geen studie vond een voordeel.[6] |
| 4 tot 6 uur | Natuurlijke kortslapers | Levenslang, en ze voelen zich uitgerust. Eén lab had tot 2019 meer dan 50 zulke families gevonden.[7] |
| Gemiddeld 6,25 uur | Twee dragers van een variant van het gen DEC2 | Hun familieleden zonder die variant: 8,06 uur.[10] |
| 7 uur of meer | Advies voor volwassenen | Consensus van experts van de Amerikaanse slaapverenigingen.[11] |
Een van de genvarianten erachter komt in een grote gendatabase voor bij ongeveer 4 op de 100.000 mensen.[7] De kans dat jij er een van bent, is klein.
‘Maar ik red het prima op 5 uur’
Juist dat gevoel is het probleem. In de labstudie van hierboven kregen gezonde volwassenen willekeurig twee weken lang elke nacht 4, 6 of 8 uur in bed. Wie 6 uur of minder had, ging op elke test steeds verder achteruit, tot de tekorten gelijk waren aan tot twee nachten helemaal zonder slaap. Hun eigen inschatting van hun slaperigheid steeg de eerste dagen en bewoog daarna nauwelijks. De onderzoekers concludeerden dat ze zich grotendeels niet bewust waren van hoe ver ze achteruit waren gegaan.[3]
Daarom geven expertpanels een ondergrens, geen bandbreedte naar gevoel: volwassenen horen geregeld 7 uur of meer te slapen.[11] Hoeveel jij persoonlijk nodig hebt kan meer zijn.
